Projekty badawcze

Projekty badawcze

W realizacji | Ukończone

W realizacji

ACORD - Koordynacja działań rodzicielskich u ptaków - schematy i mechanizmy                                                                                                                                                        .

Projekt NCN (program OPUS) 

Kierownik projektu: prof. Katarzyna Wojczulanis-Jakubas 

Realizacja: 2024-2029 

Streszczenie: Opieka rodzicielska u ptaków jest tradycyjnie postrzegana przez pryzmat konfliktu międzypłciowego, czyli swoistego „przeciągania liny”, w którym każdy z rodziców dąży do maksymalizacji własnego sukcesu rozrodczego przy możliwie najniższym koszcie, nawet za cenę nadmiernego obciążenia partnera. Model ten nie tłumaczy jednak wszystkich obserwowanych wzorców opieki, w szczególności przypadków, w których partnerzy wykonują czynności rodzicielskie w sposób zsynchronizowany. Coraz więcej badań wskazuje, że ptasi rodzice koordynują swoje zachowania, a stopień tej koordynacji może przekładać się na wyższy sukces rozrodczy pary. Oznacza to, że obok konfliktu płciowego ważną siłą ewolucyjną kształtującą opiekę rodzicielską może być również współpraca partnerów. Wciąż niewiele wiadomo o tym, jakie czynniki ekologiczne sprzyjają koordynacji rodzicielskiej i jakie mechanizmy ją regulują. Odpowiedź na te pytania jest głównym celem projektu. Projekt składa się z trzech uzupełniających się części. W pierwszej, z wykorzystaniem metod meta-analitycznych, oceniany jest wpływ czynników środowiskowych na poziom i wzorce koordynacji rodzicielskiej. Zakłada się tu, że kluczową rolę odgrywają dostępność pokarmu oraz presja drapieżników, a partnerzy silniej koordynują swoje działania w warunkach mniej korzystnych, tj. przy niedoborze pokarmu i wysokim ryzyku drapieżnictwa. W drugiej części mierzone są bezpośrednie, fizjologiczne mechanizmy koordynacji. Obiektem badań jest tu ptak morski, alczyk (Alle alle). Na kolejnych etapach sezonu lęgowego mierzone jest u obu partnerów stężenie trzech hormonów: kortykosteronu (CORT), prolaktyny (PRL) i mezotocyny (MT). CORT i PRL uczestniczą w regulacji nakładów rodzicielskich, natomiast mezotocyna, ptasi odpowiednik oksytocyny, wpływa na siłę więzi między partnerami. Spodziewane jest, że profile hormonalne obu ptaków będą powiązane ze stopniem ich koordynacji. Wybór gatunku ma uzasadnienie zarówno praktyczne (rozmiar ciała pozwalający na pobranie odpowiedniej ilości krwi do analiz hormonalnych, wcześniej udokumentowana koordynacja rodzicielska), jak i poznawcze. Dotychczasowe badania prowadzono głównie na małych gatunkach, dlatego wyniki uzyskane dla ptaka morskiego pozwolą ocenić, na ile obserwowane wzorce koordynacji są uniwersalne dla ptaków.  W trzeciej części porównywane są mechanizmy współpracy rodzicielskiej u różnych gatunków. W tym celu analizowane są opublikowane już wyniki standardowych eksperymentów z „upośledzeniem” (ang. handicapping), w których zachowanie jednego z rodziców jest celowo ograniczane, np. przez przycięcie lotek lub podanie kortykosteronu. Sprawdza się tu zatem jak taka manipulacja wpływa na nakład rodzicielski partnera, a w konsekwencji na funkcjonowanie całej pary. Przyjmuje się, że reakcja partnera zależy od bieżącego poziomu i wzorca aktywności rodzicielskiej oraz od siły więzi w parze, co pozwala traktować wyniki takich eksperymentów jako pośredni test przewidywań dotyczących koordynacji u danego gatunku. Jeśli koordynacja zależy od zachowania partnera, upośledzenie jednego z rodziców powinno obniżyć wysiłek drugiego i osłabić koordynację pary. Jeśli natomiast jest ona stała, zachowanie nietraktowanego rodzica nie powinno ulec zmianie. Połączenie meta-analiz ze standardowymi metodami terenowymi (obserwacjami i eksperymentami) daje szansę na opracowanie ogólnego modelu wyjaśniającego koordynację rodzicielską u ptaków. Wyniki projektu znacząco poszerzą wiedzę o opiece rodzicielskiej i przyczynią się do rozwoju ekologii ewolucyjnej i behawioralnej. 

ECOS: Wpływ kolonijnych ptaków morskich na zespoły organizmów strefy przybrzeżnej Oceanu Arktycznego                                                                                                           .

Projekt NCN (program SONATA)  

Kierownik projektu: dr hab. Katarzyna Zmudczyńska-Skarbek  

Realizacja: 2021-2027  

Streszczenie: Ptaki morskie pełnią kluczową rolę w ekosystemie arktycznym. Żerują na rozległych obszarach pelagicznych Oceanu Arktycznego, a gniazdują na lądzie, tworząc często olbrzymie, kilkusettysięczne kolonie lęgowe. Transportując i przetwarzając materię pochodzenia morskiego, ptaki te przyczyniają się do redystrybucji znacznych ilości składników odżywczych pomiędzy środowiskiem morskim i lądowym, przede wszystkim poprzez depozycję odchodów (guano). Znaczna część tych składników jest zatrzymywana na lądzie, natomiast część powraca do morza w wyniku bezpośredniej depozycji guana do wody oraz spływu z obszarów kolonii. Część tej materii może być szybko rozpuszczana, zwiększając krótkoterminową dostępność składników odżywczych w wodach przybrzeżnych i potencjalnie stanowiąc lokalnie ważne źródło materii dla morskich sieci troficznych. Skala i ekologiczne znaczenie dopływu substancji ornitogennych dla funkcjonowania przybrzeżnych sieci troficznych są jednak bardzo słabo poznane. 

Kolonie ptaków morskich są szczególnie liczne w regionach polarnych, a znaczna część ich światowej populacji występuje w północnym Atlantyku i Arktyce. Postępujące zmiany klimatu mogą wpływać na arktyczne populacje ptaków, a w konsekwencji także na skalę i drogi transferu składników odżywczych związanych z ich koloniami. Zmiany temperatury i opadów mogą modyfikować ulatnianie się amoniaku, atmosferyczną depozycję jonów amonowych oraz transport składników pochodzących z guana z lądu do morza. Ponadto nasilająca się erozja wybrzeży związana z rozmarzaniem wiecznej zmarzliny i wzrostem poziomu morza może prowadzić do remobilizacji składników zmagazynowanych w glebach i osadach oraz zwiększać ich dopływ do wód przybrzeżnych. Pomimo potencjalnie istotnego znaczenia tych procesów nadal niewiele wiadomo o tym, jak materia pochodząca od ptaków wpływa na arktyczne przybrzeżne zespoły organizmów morskich oraz w jaki sposób składniki ornitogenne są transportowane w morskich sieciach troficznych. 

Celem projektu jest określenie wpływu kolonii ptaków morskich na strukturę i funkcjonowanie sieci troficznych strefy przybrzeżnej Oceanu Arktycznego poprzez: 

    Oszacowanie zmian dostępności składników odżywczych pochodzących od ptaków morskich w środowisku lądowym i morskim poprzez analizę właściwości chemicznych gleb i wody morskiej wzdłuż gradientu odległości od kolonii ptaków oraz, w środowisku morskim, w gradiencie głębokości. 

    Prześledzenie przepływu materii ornitogennej przez lądowe i morskie sieci troficzne z wykorzystaniem trwałych izotopów azotu i węgla (δ¹⁵N i δ¹³C). Analizy na lądzie obejmują glebę i roślinność, natomiast w morzu: zawieszoną materię organiczną (POM), planktonowych producentów i konsumentów, makroglony bentosowe oraz bezkręgowce reprezentujące różne grupy troficzne i funkcjonalne, a także detrytus w osadach. 

    Oszacowanie zmian składu i różnorodności przybrzeżnych producentów i konsumentów wzdłuż gradientu oddziaływania kolonii ptaków morskich, obejmujących roślinność lądową, protisty planktonowe, mezozooplankton, makroglony i bezkręgowce bentosowe. 

Badania prowadzone są na Wyspie Niedźwiedziej (Bjørnøya) oraz w Bellsundzie, w zachodniej części Spitsbergenu, w archipelagu Svalbard, w ścisłej współpracy z Instytutem Oceanologii Polskiej Akademii Nauk w Sopocie. 

Energetyczne uwarunkowania strategii migracyjnych biegusa rdzawego (Calidris canutus): znaczenie tempa akumulacji rezerw energetycznych                                                    .

Projekt NCN (program MINIATURA 10)  

Kierownik projektu: dr Grzegorz Zaniewicz  

Realizacja: 2026-2027  

Streszczenie: Migracja wymaga od ptaków gromadzenia, transportu i wykorzystywania dużych rezerw energetycznych w warunkach silnych ograniczeń czasowych, energetycznych i środowiskowych. Zgodnie z teorią optymalnej migracji zachowanie migracyjne wynika z kompromisu między minimalizacją czasu, kosztami energetycznymi i ryzykiem. Poszczególne osobniki mogą jednak różnić się tym, jak szybko są w stanie zdobywać i magazynować paliwo przed odlotem. Takie różnice mogą wpływać na termin opuszczenia miejsca postojowego, długość przelotu, liczbę kolejnych postojów oraz elastyczność reakcji na zmienne warunki środowiskowe. 

Celem projektu MINIATURA 10 jest sprawdzenie, czy osobnicze zróżnicowanie tempa akumulacji rezerw energetycznych przewiduje późniejszą strategię migracyjną biegusa rdzawego (Calidris canutus), długodystansowego ptaka siewkowego. Gatunek ten stanowi bardzo dobry model badawczy, ponieważ korzysta z sieci miejsc postojowych, a jego możliwości migracyjne silnie zależą od poziomu zgromadzonych rezerw energetycznych. 

Projekt obejmuje dwa uzupełniające się etapy. W pierwszym biegusy rdzawe zostaną odłowione podczas jesiennej migracji na południowym wybrzeżu Bałtyku i utrzymywane przez około 4–5 dni w standaryzowanych warunkach, z nieograniczonym dostępem do pokarmu i wody. W trakcie krótkiego eksperymentu żerowania wielokrotnie mierzone będą masa ciała, pobranie pokarmu, widoczne rezerwy tłuszczowe oraz rozwój mięśni piersiowych. Dane te umożliwią oszacowanie indywidualnego tempa gromadzenia paliwa w porównywalnych warunkach. 

W drugim etapie te same ptaki zostaną wyposażone w lekkie nadajniki GPS-GSM i wypuszczone w miejscu odłowu. Dane telemetryczne pozwolą odtworzyć trasy migracji, termin odlotu, długość przelotów, wykorzystanie miejsc postojowych, tempo migracji, wysokość lotu i wzorce aktywności. Połączenie danych eksperymentalnych i telemetrycznych zebranych od tych samych osobników pozwoli sprawdzić, czy ptaki szybciej gromadzące paliwo podejmują odmienne decyzje migracyjne. 

Projekt ma charakter badań wstępnych typu proof-of-concept. Dostarczy danych pilotażowych dla szerszego programu badawczego łączącego fizjologię, telemetrię i ekologię migracji. Oczekiwanym rezultatem będzie unikatowy zestaw danych wiążący fizjologiczne możliwości osobników przed odlotem z ich rzeczywistym zachowaniem migracyjnym w warunkach naturalnych. Takie podejście może pomóc wyjaśnić, w jaki sposób ograniczenia energetyczne kształtują indywidualne strategie migracyjne ptaków oraz ich reakcje na rosnącą nieprzewidywalność warunków środowiskowych. 

Ukończone

Wpływ konkurencji międzygatunkowej na wykorzystanie mikrosiedlisk żerowiskowych przez dwa gatunki ptaków wodno-błotnych                                                                            .

Projekt NCN (program Miniatura 7) 

Kierownik projektu: dr Brygida Manikowska-Ślepowrońska 

Realizacja: 2023-2026 (projekt ukończony) 

Wybór siedlisk przez ptaki zależy, m.in. od konkurencji międzygatunkowej. Aby zmniejszyć skutki pokrywania się nisz pokarmowych, ptaki różnicują pory żerowania, dzielą zasoby lub zasiedlają różne siedliska. Ptaki wodne, gdy zasoby pokarmowe są ograniczone, wdrażają strategie koegzystencji pozwalające im na optymalne wykorzystanie tych zasobów. W dobie zmian klimatycznych, kluczowym wyzwaniem staje się pojawianie nowych ciepłolubnych organizmów, które stanowią realne zagrożenie konkurencyjne dla gatunków rodzimych, które dotychczas zajmowały te ekosystemy. 

Badanie w ramach tego projektu miało na celu określenie wpływu konkurencji międzygatunkowej na wykorzystanie mikrosiedlisk w obrębie jednego zbiornika przez dwa rybożerne ptaki wodno-błotne: rodzimą czaplę siwą Ardea cinerea oraz silnie ekspansywną czaplę białą Ardea alba. Prace badawcze zrealizowane w okresie dyspersji polęgowej i migracji jesiennej miały wykazać, jak oba gatunki dzielą przestrzeń w obliczu konkurencji o te same zasoby pokarmowe. Nasilenie konkurencji międzygatunkowej może skutkować, np. wypieraniem gatunku rodzimego z jego dotychczasowych terytoriów żerowania. 

Badania terenowe zrealizowano od początku lipca do końca listopada 2025 (10 kontroli) w rezerwacie przyrody „Jezioro Drużno” (płn. Polska; 54°04′54″N, 19°28′30″E), zgodnie z uzyskanymi zezwoleniami. Każdą kontrolę prowadzono wokół zbiornika oraz z łodzi, docierając we wszystkie dostępne części akwenu. Ze względu na dużą powierzchnię (ponad 3 tys. ha), rozległe trzcinowiska i wahania poziomu wody, do lokalizowania czapli obu gatunków wykorzystano drona DJI Mavic 3 Pro, zgodnie z posiadaną licencją. Loty dronem na wysokości ok. 40 m wraz z użyciem zoomu pozwoliły zarejestrować ptaki bez ich płoszenia, co zapobiegało przemieszczaniu się osobników i ich powtórnemu policzeniu. W terenie, przy użyciu GPS i ortofotomapy, na bieżąco rejestrowano: gatunek, liczbę osobników, pozycję GPS oraz typ zajmowanego mikrosiedliska. 

Podczas kontroli terenowych odnotowano łącznie 799 osobników, tj. 67 czapli siwych i 732 czaple białe. Stwierdzono wyraźną dysproporcję liczebności oraz nierównomierne rozmieszczenie tych dwóch gatunków. Najwięcej czapli obu gatunków stwierdzono 12 października – 225 osobników (208 czapli białych i 17 czapli siwych), co może wskazywać, że na początku października przypada szczyt migracji czapli białej w tym regionie, a rezerwat ten służy jako kluczowe miejsce przystankowe (stop-over). Liczebność czapli siwej wahała się od 0 (31 października) do 17 osobników (12 października), a czapli białej od 0 (29 listopada – zlodzenie zbiornika) do 208 osobników (12 października). Wyniki sugerują, że ekspansja czapli białej trwa oraz, że gatunek ten intensywnie wykorzystuje żerowiskowo badany rezerwat przez pięć miesięcy w roku, co może stanowić realne zagrożenie dla rodzimej czapli siwej i doprowadzić do jej całkowitego wyparcia z siedliska, np. wskutek konkurencji o zasoby pokarmowe. 

W trakcie prowadzenia badań w ramach projektu, pod koniec lipca 2025, wskutek silnych i długotrwałych opadów, w rezerwacie wystąpiła powódź, która doprowadziła do przerwania wałów oraz zablokowania rzeki dopływowej przez płynące wyspy szuwarowe. Powódź oraz działania ratunkowe Wojska Polskiego spowodowały całkowite zmętnienie i zabłocenie wody. W konsekwencji podczas kolejnych kontroli w dniach 18 i 30 sierpnia, odnotowano spadek liczebności czapli. Z kolei podczas ostatniej wizyty w dniu 29 listopada, przy oblodzeniu zbiornika i częściowej pokrywie śnieżnej, stwierdzono obecność tylko jednej czapli siwej. 

Zebrane w ramach projektu unikalne dane mikrosiedliskowe, w połączeniu z ogólnodostępnymi zdjęciami satelitarnymi z misji Sentinel-2, posłużą do przeprowadzenia wielowymiarowych analiz siedliskowych obu gatunków czapli. 

 

Pokaż rejestr zmian

Data publikacji: poniedziałek, 12. Październik 2026 - 13:50; osoba wprowadzająca: Mateusz Barcikowski Ostatnia zmiana: poniedziałek, 9. Listopad 2026 - 12:06; osoba wprowadzająca: Mateusz Barcikowski